Nestabilnost klime: Osnovni koncepti i stanje u Bosni i Hercegovini

Prirodna ravnoteža gasova u atmosferi značajno je narušena djelovanjem ljudi tokom posljednjih dvije stotine godina. Posljedica ovog procesa je globalno povećanje temperature koje sa sobom donosi niz problema. Međunarodni napori za smanjenje koncentracije štetnih gasova u atmosferi konkretizovani su u Kyoto protokolu, amandmanu na Okvirnu konvenciju UN-a o klimatskim promjenama.  Bosna i Hercegovina, kao i sve zemlje u regionu, potpisnica je ovog Protokola, ali u njegovoj implementaciji postoje brojne poteškoće.

Efekat staklene bašte


Efekat staklene bašte je prirodna, i životno značajna, osobina atmosfere. Bez njega, srednja atmosferska temperatura Zemlje iznosila bi -17°C, umjesto trenutnog prosjeka od 15°C. Proces koji dovodi do efekta staklene bašte izgleda ovako: Energija Sunca, uglavnom u obliku kratkotalasnog zračenja, zagrijava zemljinu koru, odnosno svaku površinu na koju padne. Te površine, i same se zagrijavajući, ponovo zrače toplotu u obliku infracrvenog zračenja. Umjesto da većina tog zračenja bude emitovana u svemir, te talase upijaju različite komponente u sastavu atmosfere, kao što su vodena para, azot i gasovi bogati ugljenikom u vazduhu (greenhouse gases – GHG). Ovo je glavni mehanizam preko kojeg se povećava temperatura atmosfere. S povećanjem sadržaja vode i ugljenika u atmosferi, povećava se upijanje zračenja, pa njena temperatura raste jer sporije gubi energiju nego što je prima.


Šta se desilo sa atmosferom u posljednjih 200 godina?


Gasovi bogati ugljenikom mogu nastati iz prirodnih izvora, kako bioloških (djelovanje mikroorganizama, disanje, raspadanje) tako i iz nebioloških (npr. dejstvom vulkana). Ugljenik se iz atmosfere uklanja nebiološkom apsorpcijom u okeanima i aktivnostima biosfere – prvenstveno kroz proces fotosinteze. Do prije dvije stotine godina, priroda je izuzetnim sistemom samoregulacije održavala u ravnoteži procese otpuštanja ugljenika u atmosferu i njegove ponovne apsorpcije. Raspon temperature koji je omogućio nastanak i razvoj života na Zemlji nastao je upravo zahvaljujući tom efektu.

Prirodna ravnoteža u apsorpciji i emisiji GHG narušena je procesom industrijalizacije – od 19. stoljeća ljudi u atmosferu otpuštaju fosilizovani ugljenik kroz razne procese koji uključuju fosilna goriva, tj. ugalj, zemni gas i naftu. To su, dakle, antropogeni izvori ugljen-dioksida, kao i erozija šuma i erozija zemljišta (oksidacija ugljenikovih materija u tlu). Prema izvještaju Međuvladinog panela za klimatske promjene (Intergovernmental Panel on Climate Change – IPCC) pri Ujedinjenim nacijama iz 2001. godine, od 1750. godine je došlo do povećanja koncentracije CO2 u atmosferi za 31%. Koncentracija metana, jednog od najopasnijih gasova sa efektom staklene bašte, povećala se za 150% u atmosferi u istom periodu. Antropogeni izvori metana su prvenstveno polja riže pod vodom, intenzivniji uzgoj stoke (npr. bakterije u želucu jedne krave dnevno proizvedu oko 100 litara metana), deponije smeća, iskorištavanje i transport zemnog gasa, termoelektrane i gomile đubriva (organskog i neorganskog porijekla).


Posljedice zagrijavanja atmosfere


Ekspertski izvještaj IPCC-a iz 2007. godine ustanovio je da je porast globalne temperature vazduha u toku 20. vijeka iznosio 0,74 ± 0,18°C, a najnoviji klimatski modeli koje IPCCC koristi predviđaju da će se tokom 21. vijeka globalna temperatura prizemnog sloja atmosfere povećati još za 1,1 do 6,4°C, te da će u istom periodu nivo mora porasti za ok 18-59 cm. Posljedice ovih trendova po ekosisteme su dramatične, i najčešće se zajedničkim imenom nazivaju „klimatske promjene“ ili „klimatska nestabilnsot“. Toplija planeta Zemlja ubrzava ukupni ciklus vode, tj. izmjenu vode između okeana, atmosfere i tla. Viša temperatura prouzrokuje veće isparavanje, te dolazi do bržeg isušivanja tla. Više vode u atmosferi, ukupno uzevši, znači više kiše ili snijega. Takvi događaji mogu prouzrokovati poplave, eroziju tla i druge prirodne nepogode. U nekim oblastima, povećanje isparavanja dovodi do suše, dok u drugim oblastima padaju prekomjerne količine kiše. Do sada su klimatske promjene okrivljene i za smanjivanje arktičkog ledenog pokrivača, povećanje otpuštanja metana iz tla i okeana oko Arktika, poremećaje snježnih padavina na planinama širom svijeta i globalno povećanje nivoa mora. Zbog stalnog zagrijavanja tokom dugog perioda, gubitak velikog dijela polarnih ledenih kapa gotovo sigurno će usporiti termohalinsku cirkulaciju, glavni termoregulacioni sistem na Zemlji kojem pripada i Golfska struja.

Zagrijavanje atmosfere utiče i na kvalitet i dužinu života ljudi: prema procjenama Svjetske zdravstvene organizacije (WHO), svake godine globalno zatopljenje prouzrokuje minimalno 150.000 smrtnih slučajeva. WHO takođe predviđa da će se čovječanstvo, u slučaju nastavka dosadašnjeg trenda zagrijavanja, suočiti sa većim brojem povreda, bolesti i smrtnim slučajevima kao posljedicama prirodnih katastrofa i toplotnih talasa, većom učestalošću oboljenja koja se prenose hranom, vodom i vektorima, kao i većim brojem prijevremenih smrti i bolesti koje su posljedica zagađenja vazduha. Štaviše, u mnogim dijelovima svijeta veliki dio populacije će biti raseljen zbog povišenog nivoa mora i ugrožen sušom i glađu. Sa topljenjem glečera mijenja se hidrogeološki ciklus, kao i produktivnost obradive zemlje, što sve ostavlja dugoročne posljedice na zdravlje ljudi.

Predviđa da će zbog zagrijavanja planete do 2050. godine, prema klimatskim scenarijima, između 15 i 37% biljnih i životinjskih vrsta biti „osuđeno na izumiranje“. Prema rezultatima opservacija 16 evropskih istraživačkih institucija o uticaju globalnog zatopljenja na životnu sredinu i stanovništvo u Evropi do 2080. godine, od 14 do 38% populacije Sredozemlja živjeće u područima s nestašicom vode, a Sredozemlje i područje Alpa biće najteže pogođeni klimatskim promjenama.

Osim navedenih problema koji su izazvani, ili nam tek predstoje zbog zagrijavanja atmosfere, ono povlači za sobom i mnoge druge aspekte: etički, ekonomski, socijalni i energetski. O ovim „dimenzijama“ globalnih promjena klime – drugom prilikom!

 

Međunarodni instrumenti za borbu protiv klimatskih promjena


Okvirna konvencija Ujedinjenih nacija o klimatskih promjenama (United Nations Framework Convention on Climate Change – UNFCCC) potpisana u Rio de Janeiru 1992. godine ima za cilj da obezbijedi stabilizaciju nivoa GHG u atmosferi do nivoa sprečavanja opasnih antropogenskih uticaja na klimatski sistem (koji se sastoji od atmosfere, hidrosfere, zemljišta, ledenog pokrivača, biosfere i interaktivnih odnosa među ovim podsistemima). Konvencija je stupila na snagu 21. marta 1994. godine i do danas su je potpisale 194 zemlje svijeta, obezbjeđujući joj tako univerzalnu važnost i članstvo. Sama Konvencija ne postavlja zemljama potpisnicama obavezna ograničavanja emisije gasova sa efektom staklene bašte i ne sadrži mehanizme izvršenja. U tom smislu se ovaj dokument smatra pravno neobavezujućim. Konvenciji se, pak, dodaju amandmani obično nazvani „protokoli“ koji postavljaju obaveze ograničenja emisije i druge mjere za ograničavanje klimatskih promjena i prilagođavanja na njih (mitigation and adaptation). Članice Konvencije od 1995. godine susreću se na sastanku nazvanom „Konferencija članica“ (Conference of the Parties - COP), gdje se procjenjuje napredak u borbi protiv klimatskih promjena i dogovaraju naredni koraci.

Kyoto protokol je međunarodni ugovor i amandman na Okvirnu konvenciju Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama. Usaglašen je i stavljen na potpisivanje članicama međunarodne zajednice 11. decembra 1997. godine na trećoj Konferenciji članica UNFCCC-a (COP3). Do oktobra 2009. godine Protokol su potpisale i ratifikovale vlade 187 država i teritorija. Sjedinjene Američke Države su Protokol potpisale još 1998. godine, ali bez namjere ratifikacije. Glavni fokus ovog dokumenta je obavezivanje razvijenih zemalja svijeta (navedenih u Aneksu I UNFCCC-a) da do 2012. godine smanje emisiju gasova sa efektom staklene bašte u atmosferu za najmanje 5% u odnosu na baznu godinu (odabranu iz perioda 1985-1990), a ograničenja u pogledu smanjenja emisije gasova odnose se na period 2008-2012. godina. Zemlje u razvoju (nazvane „ne-Aneks I zemlje“) nemaju obavezu smanjivanja emisije ukoliko im razvijene zemlje ne obezbijede potrebna finansijska sredstva i tehnologiju, ali treba da razvijaju mjere i politike za smanjenje emisija i ublažavanje uticaja klimatskih promjena. Kyoto protokol obavezuje sve zemlje potpisnice da: prikupljaju relevantne informacije, izrađuju i organima UNFCCC-a podnose nacionalne izveštaje uključujući i nacionalne katastre (inventare) emisija gasova sa efektom staklene bašte; da razvijaju strategije za ublažavanje klimatskih promjena i strategije adaptacije na izmijenjene klimatske uslove; da sarađuju u klimatskim osmatranjima, istraživanjima i transferu tehnologije; i da unapređuju programe obrazovanja i jačanja svijesti javnosti.

Kyoto protokol je, dakle, svojevrstan scenarij za načine preko kojih države mogu smanjiti svoju emisiju štetnih gasova. On takođe određuje ciljeve koliko i kada treba smanjiti tu emisiju, te na koji način industrijalizovane zemlje nesposobne za značajno smanjenje emisije gasova mogu pomoći normalizaciju klimatskih uslova. Krajnji cilj Protokola odnosi se na obezbjeđivanje stabilizacije atmosferskih koncentracija gasova sa efektom staklene bašte na nivou koji bi spriječio dalje antropogene promjene klime.


Mehanizam čistog razvoja


Protokol uspostavlja tri nova, inovativna mehanizma (Međunarodna trgovina emisijama, Zajednička implementacija i Mehanizam čistog razvoja) koji su dizajnirani da podrže troškovnu efikasnost borbe protiv klimatskih promjena. Za region Jugoistočne Evrope najznačajniji je Mehanizam čistog razvoja (Clean Development Mechanism – CDM), jer je jedini od navedena tri u kojem mogu učestvovati i zemlje u razvoju. Cilj CDM projekata je da se generišu investicije u zemlje u razvoju, naročito od strane privatnog sektora, radi intenziviranja transfera ekološki podobne tehnologije i promovisanja održivog razvoja. Ukratko, proces CDM-a odvija se na slijedeći način:

  1. Investitor iz industrijalizovane zemlje obezbijedi finansiranje projekta koji smanjuje emisiju GHG u zemlji u razvoju.
  2. Investor pripiše dobijene karbon-kredite (ostvareno smanjenje emisije izraženo u posebnim obračunskim jedinicama) svojoj zemlji koja na taj način obezbjeđuje ispunjenje svoje obaveze smanjenja emisije.
  3. Zemlja u razvoju i kompanija koja je vlasnik projekta dobija modernu čistu tehnologiju i uz to rješava probleme svoje životne sredine.

Zbog činjenice da projekti ovog mehanizma Kyoto protokola donose višestruke (finansijske, tehnološke, ekološke i druge) koristi svim stranama učesnicama, postoji čitavo globalno tržište CDM projekata. To tržište karakteriše velika konkurentnost zemalja koje žele da razvijaju CDM projekte i kompanija ulagača.

Kyoto protokol u Bosni i Hercegovini


Bosna i Hercegovina je ratifikovala Okvirnu konvenciju o UN-a promjeni klime (UNFCCC) 17. maja 2000. godine. Kyoto protokol ratifikovan je 22. aprila 2007, nakon završetka procedure za ratifikaciju na mnogobrojnim bosanskohercegovačkim nivoima vlasti (diskusiju i stav o Protokolu, te saglasnost o njegovoj ratifikaciji, morali su da daju: dva entitetska ministarstva zaštite životne sredine, vlade oba entiteta, Vijeće ministara i Predsjedništvo BiH).

Što se tiče implementacije Protokola, zbog zamršenosti nivoa vlasti i složenosti političke situacije u BiH, još uvijek ne postoji kvalitetan institucionalni okvir za njegovu provedbu. Pripreme za izradu Inicijalnog izvještaja o klimatskim promjenama u BiH za UNFCCC započele su 2008. godine. Izvještaj je konačno i usvojen u nadležnim državnim tijelima, a Sekretarijatu UNFCCC-a biće predstavljen po svoj prilici na COP sastanku 2010. godine u Meksiku. Prvi nacionalni izvještaj predstavlja značajan dokument za Bosnu i Hercegovinu i uključuje radove više od 50 stručnjaka iz cijele BiH i različitih akademskih disciplina. Ovaj izvještaj nije samo doprinos izvršavanju obaveza zemlje kao članice UNFCCC-a, već predstavlja i važan strateški dokument za održivi razvoj Bosne i Hercegovine. Inventar gasova sa efektom staklene bašte za BiH za 1990. godinu takođe je formiran, i to u skladu sa metodologijom i preporukama za izradu inventara iz Smjernica o izvještavanju UNFCCC-a.

U Inicijalnom izvještaju zaključuje se da je trenutno najznačajniji izvor emisije CO2 u Bosni i Hercegovini energetski sektor, koji doprinosi sa 70% ukupnih emisija CO2. Sektorski izvori ostalih emisija uključuju poljoprivredu (12%), industrijske procese (11%) i otpad (3%). U energetskom sektoru, čvrsta goriva – ugalj čine najveći udio (77%), nakon čega slijede tečna goriva (17%) i gas (6%). Najveći izvor CO2 u industrijskim procesima su proizvodnja željeza i čelika, sa više od 67%. Glavni izvori metana u Bosni i Hercegovini, prema Inicijalnom izvještaju, jesu poljoprivreda (uzgoj stoke), nekontrolisane (fugitivne) emisije iz rudnika uglja i odlaganje otpada. Najveće količine emisija N2O dolaze iz poljoprivrednog tla zbog obrađivanja i uzgoja usjeva.

Iako u Bosni i Hercegovini još uvijek nije finalizirano osnivanje Nacionalnog tijela za primjenu mehanizama čistog razvoja u skladu sa Kyoto protokolom, više CDM projekta je u fazi razvoja ili su najavljeni za realizaciju. Prema informacijama Ministarstva vanjske trgovine i ekonomskih odnosa, trenutno postoje četiri prijavljena CDM projekta, kreirana u cilju smanjenja N2O (industrija koksa), CH4 (rudnici), SF6 i CO2 (male hidroelektrane i korištenje energije vjetra). CDM projekti u BiH imaju svoju šansu u niskoj energetskoj efikasnosti zemlje, mogućnosti dobivanja energije iz obnovljivih izvora, te upravljanju otpadom. Obnovljivi izvori energije na koje se računa su:

  • Proizvodnja biodizela (najveća balkanska tvornica biodizela otvorena je u BiH krajem 2008., a planira se i otvaranje pogona za preradu otpadnog jestivog ulja za dobivanje biodizela),
  • Korištenje snage vjetra (njemačka kompanija specijalizovana za ovu oblast sa Elektroprivredom BiH je krajem 2008. zaključila ugovor o saradnji, te dobila koncesiju za izgradnju 16 vjetroelektrana u hercegovačkom kraju),
  • Korištenje solarne energije (početkom 2008. su entitetske vlade u saradnji sa španskom Vladom pokrenule studiju o korištenju solarne energije u BiH, a u Banja Luci već postoji „solarni klaster“ kompanija koje se bave dobivanjem struje iz ovog izvora. Neki staklenici u Posavini griju se pomoću solarne energije),
  • Male i srednje hidroelektrane (u BiH je do sada izdato više desetina koncesija za ovakve elektrane, ali od strane opština i nekoordinisano sa entitetskim i državnim nadležnim institucijama).

Većina zemalja u regionu Zapadnog Balkana je dosta ispred Bosne i Hercegovine što se tiče učestvovanja u odredbama i mehanizmima Kyoto protokola. Samo Hrvatska ima status razvijene zemlje, pa stoga i obavazu smanjenja svojih emisija GHG do 2012. godine. Treba istaći Makedoniju kao zemlju koja je u ovoj problematici postigla najviše u regionu i već uveliko iskorištava razvojne šanse predviđene Protokolom.

Pregled stanja u regionu po pitanjima sprovođenja odredbi Kyoto protokola i učestvovanja u njegovim fleksibilnim mehanizmima dat je u tabeli ispod.

 

Hrvatska

Srbija

Crna Gora

Makedonija

Bosna i Hercegovina

Ratifikacija UNFCCC-a

1999.

2001.

2006.

(sukcesija)

1997.

2000.

Ratifikacija

Kyoto prot.

2007.

2007.

2007.

2004.

2007.

Status

Annex I

ne-Annex I

ne-Annex I

ne-Annex I

ne-Annex I

Nacionalni izvještaji

1, 2, 3 i 4

1. u nacrtu

1. u nacrtu

1 i 2

1. u nacrtu

Inventar GHG

Da

U pripremi

Da

Da

U pripremi

CDM projekti

Da

Da

Da

Da

U pripremi

Amina Omićević
22/02/2010


Share this